To warto wiedzieć:

• Pierwsze zasady ochrony przyrody ustanowił król Bolesław Chrobry zakazując zabijania bobrów i nakazując ochronę żeremii. Król uważał, że należy chronić lasy, ponieważ stanowią one naturalną zaporę przed najazdem wroga.
• Król Kazimierz Wielki w Statutach Wiślickich zakazał wycinania drzew, na których były barcie; nakazał ochronę stawów oraz rzek (dla rybołówstwa); zapowiedział karanie każdego, kto wznieci pożar lasu.
• Król Władysław Jagiełło w 1423r. wydał zakaz wyrębu cisa, a od 1443r. obowiązywał królewski zakaz polowań na łosia, tura i dzikiego konia.
• W pierwszej połowie XVI w. król Zygmunt I Stary objął ochroną żubra, sokoła i łabędzia i potwierdził ochronę bobra w Statucie Litewskim.
• Król Zygmunt III Waza ustanowił pierwowzór rezerwatu przyrody - nakazał w pewnych okolicach ochronę tura.
• Ostatni tur zginął w 1627r.
• Stanisław Staszic badał zasoby naturalne kraju, a swoje spostrzeżenia i wskazówki praktyczne zawarł w dziele "O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski" w roku 1815.
• W roku 1919 władze odrodzonej Polski w jednym z pierwszych rozporządzeń ustanowiły prawną ochronę przyrody (jaskinie, oryginalne głazy i skały, pomnikowe drzewa). W rozporządzeniu tym ochroną objęto również: azalię pontyjską, różanecznik, szarotkę, rybę sieję, bociana czarnego, orła przedniego, bobra, świstaka, kozicę, łosia i żubra.
• Pierwsza polska ustawa o ochronie przyrody uchwalona została przez Sejm w 1934 r. Dzięki Państwowej Komisji Ochrony Przyrody (potem Radzie), utworzono 7 parków narodowych: Tatrzański, Pieniński, Babiogórski, Białowieski, Wielkopolski, Świętokrzyski i Czarnohora. Wytyczono też 180 rezerwatów przyrody i oznaczono 4500 pomników przyrody.
• W 1928 r. powstała Liga Ochrony Przyrody (w swoim znaku ma żubra).
• Pierwszy w świecie park narodowy utworzony został w 1872 r. w Stanach Zjednoczonych i jest nim Yellowstone National Park.
• Myśl utworzenia parku narodowego, obejmującego obszar Tatr Polskich powstała w 1888 r., tj. w 16 lat po utworzeniu pierwszego w świecie parku narodowego.
• Park narodowy obejmuje obszar chroniony, wyróżniający się szczególnymi wartościami naukowymi, przyrodniczymi, społecznymi, kulturowymi i wychowawczymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha, na którym ochronie podlega całość przyrody oraz swoiste cechy krajobrazu. (Art. 14 ustawy z 16 X 1991 r. o ochronie przyrody).
• W województwie krośnieńskim istnieją dwa parki narodowe: Bieszczadzki Park Narodowy utworzony w 1973 roku i Magurski Park Narodowy utwożony w 1995 r.
• Parki narodowe w Polsce zajmują ok. 0,6% powierzchni kraju.
• Rezerwat przyrody jest obszarem obejmującym zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym ekosystemy, określone gatunki roślin i zwierząt, elementy przyrody nieożywionej, mające istotną wartość ze względów naukowych, przyrodniczych, kulturowych bądź krajobrazowych. (Art. 23 ustawy o ochronie przyrody).
• W Polsce istnieje ok. 1040 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni stanowiącej ok. 0,4% obszaru kraju.
• W woj. krośnieńskim istnieje obecnie 25 rezerwatów przyrody.
• Na Dukielszczyźnie znajdują się następujące rezerwaty:
  • "Modrzyna" (1953r.) w Barwinku - chroni naturalne stanowisko modrzewia polskiego;
  • "Cisy" (1957 r.) w Nowej Wsi - chroni naturalne stanowisko cisa pospolitego;
  • "1000-lecia" (1963 r.) na Górze Cergowej - chroni naturalny las mieszany;
  • "Przełom Jasiołki" (1976 r.) w Daliowej - chroni naturalny drzewostan;
  • "Igiełki" (1989 r.) w Mszanie - chroni naturalne stanowisko cisa pospolitego;
  • Wadernik" (1989 r.) w Ropiance - chroni naturalne stanowisko cisa pospolitego;
  • Źródliska Jasiołki" (1994 r.) w Jasielu - chroni krajobraz źródliskowych odcinków Jasiołki i Wisłoka.
  • Rezerwat "Źródliska Jasiołki" jest największy w województwie (1560 ha).
• Park krajobrazowy jest obszarem chronionym ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe, a celem jego utworzenia jest zachowanie, popularyzacja i upowszechnienie tych wartości w warunkach racjonalnego gospodarowania (art. 24 ustawy o ochronie przyrody).
• W Polsce istnieje ok. 80 parków krajobrazowych stanowiących 4,5% terytorium kraju.
• W woj. krośnieńskim istnieje 5 parków krajobrazowych:
  • -Ciśniańsko-Wetliński,
  • -Doliny Sanu,
  • -Gór Słonnych,
  • -Czarnorzecko-Strzyżowski,
  • -Jaśliski.
• Obszar chronionego krajobrazu obejmuje wyróżniające się krajobrazowo tereny o różnych typach ekosystemów. Zagospodarowanie tych systemów powinno zapewnić stan względnej równowagi ekologicznej systemów przyrodniczych. (art. 26 ustawy o ochronie przyrody).
• 214 obszarów chronionego krajobrazu w Polsce zajmuje 14,6% powierzchni kraju.
• W naszym województwie istnieją 3 obszary chronionego krajobrazu; Wschodniobeskidzki, Beskidu Niskiego i Czarnorzecki.
• Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno - pamiątkowej i krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, w szczególności sędziwe i okazałych rozmiarów drzewa i krzewy gatunków rodzimych i obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe, jaskinie" (art.28 ustawy o ochronie przyrody).
• Ochrona ścisła polega na całkowitym wyeliminowaniu jakiejkolwiek ingerencji człowieka zniekształcającej przyrodę chronionego obszaru.
• Ochrona częściowa polega na celowej ingerencji człowieka w życie chronionych biocenoz zmierzającej do przywrócenia stanu naturalnego, naruszonego wcześniejszą działalnością człowieka.
• Biosfera - sfera zamieszkała przez organizmy żywe.
• Biocenoza - zespół organizmów roślinnych i zwierzęcych żyjących w określonym środowisku.
• Biotop - środowisko życia biocenozy.
• Ekosystem - fragment przyrody stanowiący funkcjonalną całość (np. jezioro), w którym zachodzi wymiana między częścią żywą (biocenozą), a nieożywioną (biotopem).
• Biodegradacja - rozkład niektórych substancji przemysłowych przez organizmy żywe.
• Degradacja środowiska - procesy i zjawiska, które powodują stopniowy rozkład środowiska naturalnego (urbanizacja i industrializacja, nadmierny przyrost naturalny, skażenia i zanieczyszczenia przemysłowe).
• Choroby cywilizacyjne - choroby wynikające z tempa rozwoju cywilizacji.
• Przyczynami są stresy, szybkie tempo życia i zanieczyszczenie środowiska. Należą do nich choroby układu krążenia, nowotwory, alergie.
• Dziura ozonowa - ubytek ozonu w atmosferze w okolicach okołobiegunowych spowodowany zanieczyszczeniem powietrza freonami.
• Ekologia - nauka zajmująca się badaniem relacji pomiędzy organizmami żywymi, a środowiskiem w jakim żyją.